Novi Sad

Slobodan Jovanović, gorostas srpske pravne misli, istoriografije, književne kritike i političke filosofije, zauzima indisputabilno mesto u panteonu najznačajnijih intelektualaca koje je iznedrio Grad Novi Sad. Rođen u epicentru srpske duhovnosti Habzburške monarhije, Jovanović je svojim svestranim opusom presudno oblikovao srpsku kulturu, akademsku misli i državno-pravnu teoriju s kraja XIX i prve polovine XX veka. Iako se njegov intelektualni zenit primarno vezuje za Beogradski univerzitet i Kraljevinu Srbiju, novosadski koreni i rani uticaji ambijentalne sredine u kojoj je ponikao predstavljaju ključnu odrednicu u razvoju njegovog analitičkog uma i beskompromisnog kritičkog senzibiliteta.

Mladost i obrazovanje

Slobodan Jovanović je rođen 21. novembra (po starom kalendaru) 1869. godine u Novom Sadu, u uglednoj i prosvetljenoj porodici Vladimira Jovanovića, istaknutog političara, publiciste i vođe liberalne misli u Srba, i majke Milice (rođene Marinković). Poreklo i porodični milieu odigrali su presudnu ulogu u formiranju njegovog duhovnog profila. Njegov otac, blizak saradnik Svetozara Miletića i čovek širokih evropskih vidika, usadio je mladom Slobodanu duboku sklonost ka liberalnim institucijama, parlamentarizmu i zapadnoevropskoj političkoj filozofiji.

Rano detinjstvo provedeno u Novom Sadu, gradu koji je u to vreme nosio epitet „Srpske Atine“, obezbedilo mu je rano kontuiranje u duhu prosvetiteljstva i nacionalne samosvesti. Osnovnu školu i početne razrede gimnazije pohađao je u različitim gradovima usled dinamičnih i često nemirnih političkih prilika u kojima se porodica nalazila, ali je duh Novog Sada ostao trajno utkan u njegovu intelektualnu strukturu. Školovanje je nastavio u Beogradu, gde je maturirao, a potom je studije prava otpočeo u Beogradu, da bi ih sa izuzetnim uspehom nastavio i okončao na prestižnim univerzitetima u Minhenu, Cirihu i Parizu. Tokom studija u zapadnoj Evropi, Jovanović je usvojio strogu metodologiju francuske pozitivističke istoriografije i nemačke pravno-istorijske škole, što će kasnije postati temelj njegovog naučnog rada ¹.

Rad i delovanje u Novom Sadu

Iako je profesionalna karijera Slobodana Jovanovića bila uglavnom vezana za Beograd – gde je delovao kao profesor javnog prava na Velikoj školi, a potom i kao prvi rektor Beogradskog univerziteta, te redovni član Srpske kraljevske akademije – njegova veza sa Novim Sadom nikada nije raskinuta. Novi Sad ga je u poznijim decenijama doživljavao ne samo kao znamenitog sugrađanina, već i kao vrhovni autoritet u oblastima kulture i nauke.

Kroz svoje saradnje sa Maticom srpskom, najstarijom književnom, kulturnom i naučnom institucijom kod Srba, Jovanović je davao nemerljiv doprinos očuvanju i razvoju novosadskog i sveukupnog srpskog duhovnog prostora. Njegovi tekstovi, rasprave i eseji redovno su krasili stranice Letopisa Matice srpske. U tim radovima, Jovanović je često sintetisao iskustva vojvođanskog i srbijanskog političkog i kulturnog života, nastojeći da premosti tradicionalne regionalne razlike unutar jedinstvenog srpskog kulturnog korpusa. Njegov odnos prema Novom Sadu bio je prožet dubokim poštovanjem prema njegovoj tradiciji slobodarskih ideja i građanskog uređenja, koje je on sam svesrdno zastupao u svojim teorijskim raspravama o državi i pravu.

Najvažnija ostvarenja

Naučni i književni opus Slobodana Jovanovića odlikuje se monumentalnošću i enciklopedijskim obuhvatom. Njegovo delo se može uslovno podeliti na tri neraskidivo povezana segmenta: istoriju srpske države i prava, sistem javnog prava i književnu kritiku i esejistiku.

Kao istoričar, Jovanović je ostvario kapitalna dela sabrana u njegovim čuvenim studijama o vladavini kneza Miloša, kneza Mihaila, kralja Milana i ustavobraniteljima. Ove monografije nisu bile suve hronike događaja, već produbljene psihološko-političke analize srpskih vladara, političara i društvenih slojeva. Njegov pristup istoriografiji bio je revolucionaran za ono vreme; on je nastojao da objasni ekonomske i socijalne korene političkih sukoba, ne zanemarujući pritom ulogu pojedinca u istoriji.

U oblasti pravnih nauka, njegovo delo „Osnovi javnog prava Kraljevine Srbije“ ostaje kamen temeljac srpske ustavnopravne misli. Jovanović je bio jedan od retkih pravnika koji su teorijsko znanje uspešno spajali sa praktičnim političkim iskustvom.

Kao esejista, Jovanović je stvorio galeriju književnih portreta značajnih srpskih pisaca, naučnika i političara (Svetozara Miletića, Jovana Skerlića, Bogdana Popovića i drugih), pisanih prefinjenim stilom koji se odlikovao jasnoćom, elegancijom i aristokratskom merom. Njegova rečenica postala je sinonim za akademsku eleganciju u srpskom jeziku ².

Nakon sloma Kraljevine Jugoslavije u Aprilskom ratu 1941. godine, Jovanović je pristupio vladi u egzilu, čiji je predsednik postao 1942. godine. Iako u dubokoj starosti, poneo je teret predstavljanja srpskog i jugoslovenskog otpora fašizmu na međunarodnoj sceni. Zbog svojih političkih uverenja, komunistički režim u FNRJ ga je 1946. godine u odsustvu osudio na višegodišnju robiju i gubitak građanskih prava, čime je njegovo delo decenijama bilo prećutkivano i zabranjivano u domovini.

Nasleđe

Nasleđe Slobodana Jovanovića danas predstavlja temelj moderne srpske pravne, političke i istoriografske misli. Njegova rehabilitacija, započeta krajem osamdesetih godina XX veka, omogućila je da se srpska javnost ponovo susretne sa njegovim grandioznim opusom. Sabrana dela Slobodana Jovanovića, objavljena devedesetih godina, ponovo su osvetlila širinu njegovog duha i dubinu njegove misli.

Novi Sad, kao rodni grad ovog velikana, trajno čuva sećanje na njegov lik i delo. Ulice koje nose njegovo ime, kao i institucionalna priznanja i sećanja koja neguju Matica srpska i Univerzitet u Novom Sadu, svedoče o tračnoj vezi između Slobodana Jovanovića i njegovog zavičaja. On ostaje trajni simbol intelektualnog poštenja, radne etike i vrhunskog stvaralaštva, čije delo i danas prevazilazi okvire nacionalne nauke i zaslužuje trajnu pažnju savremenih istraživača ³.

Literatura i reference

1. Radovan Samardžić, Pisci srpske istorije, knjiga II, Prosveta, Beograd, 1986.
2. Momčilo Pavlović, Slobodan Jovanović – biografija, bibliografija, dokumenti, Institut za savremenu istoriju, Beograd, 1999.
3. Dejan Medaković, Srpski slikari i pisci, Matica srpska, Novi Sad, 1994.