Novi Sad

Jovan Đorđević (Senta, 13. novembar 1826 – Beograd, 9. avgust 1900) predstavlja jednu od najmarkantnijih i najuticajnijih figura srpske kulture, prosvete i javnog života u drugoj polovini 19. veka. Kao neumorni pregalac, književnik, istoričar, pozorišni poslenik i državni činovnik, Đorđević je svoj život neraskidivo vezao za stvaranje i institucionalizaciju modernih srpskih kulturnih i prosvetnih tekovina. Iako je njegovo delo ostavilo dubok trag i na širem srpskom kulturnom prostoru, uključujući i Kraljevinu Srbiju, njegov boravak i delovanje u Novom Sadu predstavljaju stožernu tačku njegovog istorijskog i nacionalnog angažmana. Najveći deo svoje intelektualne energije usmerio je na preobražaj Srpske Atine u epicentar srpskog pozorišnog i književnog života.

Mladost i obrazovanje

Jovan Đorđević rođen je u Senti, u građanskoj porodici koja je negovala tradicionalne i nacionalne vrednosti. Osnovnu školu pohađao je u rodnom mestu, dok je niže gimnazijsko obrazovanje nastavio u Segedinu i Temišvaru, a kasnije i u Novom Sadu. Duhovno i intelektualno stasavanje Jovana Đorđevića odvijalo se u burnim decenijama sredine 19. veka, periodu kada je srednjoevropski romantičarski nacionalizam snažno uticao na prosvetljene srpske krugove u Habzburškoj monarhiji.

Visoko obrazovanje nastavio je u Pešti i Segedinu, gde je studirao filozofiju i pravo. Tokom studija došao je u dodir sa savremenim evropskim tokovima misli, ali i sa krugom srpskih studenata koji su delili ideje prosvetiteljstva, narodnog preporoda i borbe za očuvanje nacionalnog identiteta. Temeljno humanističko obrazovanje omogućilo mu je da sa jednakim uspehom vlada istorijskim naukama, književnom kritikom i teorijom dramske umetnosti. Svoju profesionalnu karijeru započeo je kao prosvetni radnik, a pedagoški rad obeležio je dubokim razumevanjem potrebe da se mlade generacije osposobe za preuzimanje nacionalnih i kulturno-istorijskih zadataka.¹

Rad i delovanje u Novom Sadu

Intelektualni zenit Jovana Đorđevića neraskidivo je povezan sa Novim Sadom, koji je u to vreme bio kulturni i politički centar Srba u Ugarskoj. Đorđević se aktivno uključuje u rad Matice srpske, najstarije književne, kulturne i naučne institucije srpskog naroda. Njegova energija bila je usmerena na širenje prosvete i podizanje opšteg kulturnog nivoa građanstva. Pored rada u Matici, Đorđević je delovao i kao gimnazijski profesor istorije, prenoseći učenicima ne samo faktografsko znanje, već i svest o važnosti istorijskog kontinuiteta i državotvorne misli.

Njegov rad u Novom Sadu dobija presudan značaj sredinom 19. veka, kada se javlja urgentna potreba za osnivanjem stalnog srpskog pozorišta. U atmosferi poletnog romantizma, podstaknut idejama Svetozara Miletića i drugih znamenitih Srba u Novom Sadu, Đorđević preuzima istorijsku odgovornost i postaje inicijator, osnivač i prvi upravnik Srpskog narodnog pozorišta, osnovanog 1861. godine. Kao upravnik, reditelj, dramski pisac i prevodilac, Đorđević je postavio temelje srpske pozorišne umetnosti, angažujući prve profesionalne glumce i stvarajući repertoar koji je obrazovao publiku i jačao nacionalnu svest.

Najvažnija ostvarenja

Najznačajnija ostvarenja Jovana Đorđevića obuhvataju tri ključna domena: pozorišnu umetnost, istoriografiju i književnost.

Utemeljenje Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu (1861) predstavlja njegov neprolazni legat. Uspeo je da okupi prvu generaciju profesionalnih glumaca, poput Lazara Telečkog i Dimitrija Ružića, i da postavi temelje repertoara koji je obuhvatao domaće dramske tekstove, ali i prevode svetskih klasika. Njegov rad na pozorišnoj sceni bio je u funkciji prosvetljavanja naroda i očuvanja srpskog jezika i tradicije.

Kao istoričar, Đorđević se istakao radovima iz srpske i opšte istorije. Njegove studije bile su zasnovane na pažljivom proučavanju izvora, sa jasnim nacionalno-emancipatorskim tonom koji je bio karakterističan za istoriografiju tog doba. Posebno značajno mesto u njegovom opusu zauzima pisanje udžbenika istorije za srpske škole.

Pored prosvetnog i pozorišnog rada, Jovan Đorđević je ostao upamćen u opštoj kulturno-istorijskoj svesti srpskog naroda kao pisac teksta svečane pesme „Bože pravde“, nastale 1872. godine na poziv kneza Milana Obrenovića za predstavu „Markova sablja“.² Ova pesma, za koju je muziku komponovao Davorin Jenko, kasnije je postala zvanična državna himna Kneževine i Kraljevine Srbije, kao i savremene Republike Srbije, čime je Đorđević obezbedio trajno mesto u nacionalnom panteonu.

Nasleđe

Godine 1868. Jovan Đorđević prelazi u Kneževinu Srbiju, gde nastavlja svoju bogatu javnu delatnost. Obavljao je funkciju upravnika Narodnog pozorišta u Beogradu, ministra prosvete i crkvenih dela, kao i redovnog profesora Velike škole. Njegov prelazak iz Novog Sada u Beograd označio je svojevrsno spajanje dvaju kulturnih centara s obe strane Save i Dunava, u čemu je Đorđević odigrao ulogu ključnog posrednika.

Nasleđe Jovana Đorđevića danas se sagledava kroz prizmu temeljne institucionalne izgradnje srpske kulture. Njegova vizija modernog pozorišta, razvijena u Novom Sadu, prerasla je u trajnu instituciju od nacionalnog značaja koja i danas uspešno nosi ime svog osnivača. Đorđević je preminuo 9. avgusta 1900. godine u Beogradu, ostavivši iza sebe opus koji svedoči o epohi u kojoj su pojedinci svojim ličnim pregnućem i vizijom menjali tokove istorije čitavog naroda.³

Literatura i reference

1. Petrović, S. (1979). Istorija Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu: 1861–1911. Novi Sad: Matica srpska.
2. Jovanović, R. (1995). Znameniti Srbi 19. veka: Jovan Đorđević i njegovo doba. Beograd: Srpska književna zadruga.
3. Vuletić, V. (2002). Kulturna istorija Novog Sada: Institucije i stvaroci. Novi Sad: Prometej.