Novi Sad

Josif Runjanin (Vinkovci, 8. decembar 1821 – Novi Sad, 2. februar 1878) predstavlja jednu od najmarkantnijih figura srpskog i šireg južnoslovenskog kulturnog i vojnog miljea XIX veka. Iako primarno profesionalni oficir u službi Austrougarske vojske, Runjanin je svojim muzičkim talentom i komponovanjem melodije koja će kasnije postati državna himna Republike Hrvatske „Lijepa naša domovino“, trajno obeležio istoriju umetničke muzike na ovim prostorima. Rođen u Sremu, sa dubokim porodičnim korenima i kasnijim životnim i radnim vekom neraskidivo vezanim za Novi Sad, Runjanin je primer patrijarhalnog prosvetljenog oficira koji je spajao vojničku disciplinu i estetski senzibilitet romantičarskog doba.

Mladost i obrazovanje

Josif Runjanin rođen je u staroj i uglednoj srpskoj građanskoj porodici u Vinkovcima, koji su se nalazili u sastavu Vojne krajine Habzburške monarhije. Kršten je u pravoslavnoj crkvi Svetog velikomučenika Georgija, čime je od najranijeg detinjstva bio usmeren ka očuvanju nacionalnog identiteta i pravoslavne tradicije u multietničkom okruženju Habzburškog carstva. Osnovnu školu završio je u rodnom mestu, dok je gimnazijsko obrazovanje nastavio u Sremskim Karlovcima, tadašnjem duhovnom i kulturnom centru Srba u Habzburškoj monarhiji ¹.

Karlovačka gimnazija i bogato okruženje Mitropolije sremske ostavili su neizbrisiv trag na formiranje njegovog pogleda na svet. Pored redovnih humanističkih disciplina, Runjanin je pokazivao izuzetnu darovitost za jezike i muziku. Već tokom školovanja savladao je nekoliko evropskih jezika, a muzičko obrazovanje sticao je privatno, kroz rad sa crkvenim i svetovnim kapelmeisterima onog vremena. Ipak, sledeći porodičnu tradiciju i pragmatične zahteve epopeje Vojne krajine, odlučuje se za vojni poziv, koji će mu obezbediti stabilnu egzistenciju i mogućnost napredovanja unutar složenog sistema carskih trupa.

Vojna karijera i rad u Glini

Kao mladić, Josif Runjanin stupa u redovnu vojsku Austrougarske monarhije, gde započinje svoju dugogodišnju oficirsku karijeru. Svoju vojničku službu najduže je obavljao u Glini, koja je bila sedmi banatski pukovnijski okrug. Dostigao je čin potpukovnika (Oberstleutnant), što je za pripadnika srpske nacionalnosti u to vreme predstavljalo značajan profesionalni uspeh unutar habzburškog vojnog aparata.

Boravak u Glini, tokom pedesetih godina XIX veka, bio je presudan za njegovo umetničko stvaralaštvo. Glina je u to vreme bila važno središte okupljanja intelektualaca, umetnika i patriota u okviru pokreta ilirizma. U takvoj sredini, Runjanin se aktivno uključio u društveni život. Pored redovnih vojnih dužnosti, rado je svirao gitaru i klavir, te komponovao prigodne kompozicije. Njegov salon postao je mesto okupljanja oficira i građana koji su gajili naklonost prema umetnosti i narodnoj poeziji.

Najvažnija ostvarenja

Najznačajnije umetničko dostignuće Josifa Runjanina vezano je za nastanak melodije nacionalne himne Republike Hrvatske. Prema istoriografskim podacima i svedočenjima savremenika, Runjanin je 1846. godine komponovao melodiju na stihove pesme „Horvatska domovina“ Antuna Mihanovića, koja je tada objavljena u desetom broju književnog časopisa „Danica ilirska“.

Runjanin, iako vojno lice, bio je nadaren izuzetnim sluhom i poznavanjem harmonije. Prema tradiciji, on je melodiju navodno komponovao uz pomoć citre ili klavira, inspirisan italijanskim operskim motivima tog vremena, posebno arijom „O sommo Carlo“ iz Donicetijeve opere „Belisario“. Njegov prijatelj, učitelj pevanja i kapelnik Prve banatske pukovnije Josip Šifliš (Joseph Schifflisch), izvršio je harmonizaciju ove melodije za vojni orkestar.

Ova pesma je prvi put javno izvedena u Zagrebu 1891. godine povodom Zemaljske izložbe, pod nazivom „Lijepa naša“, da bi kasnije zvanično bila proglašena državnom himnom. Iako Runjanin za života nije uživao materijalne beneficije niti je zvanično priznat kao akademik muzike, njegovo delo nadživelo je epohu u kojoj je stvarao, postajući trajna baština evropskog muzičkog izraza.

Život i delovanje u Novom Sadu

Nakon penzionisanja iz vojne službe, Josif Runjanin se preselio u Novi Sad, tada poznat kao „Srpska Atina“. Novi Sad je u drugoj polovini XIX veka bio kulturni, prosvetni i politički centar Srba u Ugarskoj, dom Matice srpske, Srpskog narodnog pozorišta i brojnih intelektualaca.

U Novom Sad, Runjanin je proveo svoje pozne godine, živeći povučeno, ali dostojanstveno u krugu uglednih novosadskih porodica. Iako se u Novom Sadu nije aktivno bavio komponovanjem, njegov ugled kao penzionisanog carskog oficira i umetnika bio je izuzetan. Oženio se Rosom Vukasović, ćerkom kapetana Tome Vukasovića, čime se dodatno povezao sa starim novosadskim i sremskim patricijskim porodicama. Njegov dom bio je mesto gde se negovala kulturna reč, razmenjivale vesti o političkim prilikama u Evropi i raspravljalo o položaju južnih Slovena u Habzburškoj monarhiji.

Nasleđe i sećanje

Josif Runjanin je preminuo 2. februara 1878. godine u Novom Sadu. Sahranjen je na čuvenom Uspenskom groblju u Novom Sadu, mestu gde počivaju mnoge znamenite ličnosti srpske istorije i kulture iz tog perioda. Njegov grob dugo je bio mesto hodočašća poštovalaca njegovog dela, a kasnije su njegovi posmrtni ostaci preneti u portu Saborne crkve u Vinkovcima.

Nasleđe Josifa Runjanina prevazilazi okvire pukog muzičkog diletantizma oficira XIX veka. On ostaje trajni simbol interkulturalnog dijaloga na tlu bivše Austrougarske, dokazujući kako se vojna strogoća i umetnička inspiracija mogu prožimati u službi opštih estetskih i nacionalnih vrednosti. Novi Sad ga pamti kao jednog od svojih najuglednijih stanovnika koji su u periodu „Srpske Atine“ doprineli izgradnji trajnih kulturnih temelja grada.

Literatura i reference

1. Petrović, Tihomir. Muzički život u Novom Sadu u XIX veku. Novi Sad: Matica srpska, 1998.
2. Gavrilović, Slavko. Srpski narod i Habzburška monarhija u 19. veku. Novi Sad: Književna zajednica Novog Sada, 1993.
3. Kovačević, Krešimir. Leksikon jugoslavenske muzike. Zagreb: Jugoslavenski leksikografski zavod „Miroslav Krleža“, 1984.