Isidor Bajić (Kula, 16. avgust 1878 – Novi Sad, 15. septembar 1907) predstavlja jednu od najmarkantnijih figura srpske muzičke kulture s kraja 19. i početka 20. veka. Kao kompozitor, pedagog, horovođa, sakupljač narodnih melosa, izdavač i javni radnik, Bajić je položio temelje institucionalnom muzičkom životu u Novom Sadu. Njegov svestrani rad bio je duboko utemeljen u idejama romantičarskog nacionalnog izraza, ali i u prosvetiteljskim nastojanjima da se umetnička muzika približi široj publici. Za kratkog i plodnog života uspeo je da ostvari opus koji i danas ima tračnu vrednost u istoriji srpske muzike.
Mladost i obrazovanje
Isidor Bajić rođen je u bačkoj varošici Kula, u zanatlijskoj porodici. Osnovnu školu završio je u rodnom mestu, dok je nižu gimnaziju pohađao u Novom Sadu. Već tokom školovanja u Srpskoj pravoslavnoj velikoj gimnaziji u Novom Sadu (poznatoj kao Zmaj Jovina gimnazija) pokazivao je izuzetne sklonosti ka umetnosti, posebno muzici i književnosti. Njegov talenat prepoznali su tadašnji intelektualni krugovi, usmeravajući ga ka daljem usavršavanju.
Nakon završene gimnazije, Bajić odlazi u Budimpeštu, gde se upisuje na čuvenu Kraljevsku mađarsku muzičku akademiju (Budimpeštansku muzičku akademiju). Tamo je studirao kompoziciju u klasi istaknutih evropskih pedagoga toga doba, među kojima se posebno izdvaja Hans Kesler. Na akademiji je stekao temeljno poznavanje zapadnoevropskih kompozicionih tehnika, harmonije i kontrapunkta, što mu je omogućilo da kasnije tradicionalni srpski melos sintetiše sa savremenim formama umetničke muzike 1. Po završetku studija, kratko vreme je radio kao profesor muzike u novosadskoj Gimnaziji, ali je njegov temperament tražio šira prosvetna i stvaralačka polja delovanja.
Rad i delovanje u Novom Sadu
Intelektualno i kulturno središte Srba u Habzburškoj monarhiji, Novi Sad, postalo je glavno poprište Bajićevog pregnuća. Svestan da grad nema nijednu formalnu muzičku ustanovu, Bajić 1909. godine, neposredno pred smrt (odnosno inicijativom koja je uobličena njegovim pregalaštvom), postavlja temelje prvoj muzičkoj školi u Novom Sadu – Muzičkoj školi "Isidor Bajić", koja danas ponosno nosi njegovo ime. Škola je počela sa radom skromno, ali je ubrzo prerasla u stožer muzičke edukacije u Vojvodini.
Pored pedagoškog rada, Bajić je bio izuzetno aktivan kao dirigent pevačkih društava. Rukovodio je horom "Neven" i Srpskim pevačkim društvom, podižući izvođački nivo amaterskih ansambala do visokih umetničkih standarda. Kao izdavač, ostvario je pionirski poduhvat pokretanjem časopisa Srpski muzički list (1903) i edicije Srpska muzička biblioteka. Kroz ove publikacije objavljivao je kompozicije domaćih autora, ali i edukativne tekstove o muzičkoj teoriji, istoriji i estetici, čime je edukovao prvu generaciju domaće muzičke publike i kritike.
Najvažnija ostvarenja
Kompozitorski opus Isidora Bajića obuhvata različite žanrove – od klavirskih minijatura i solo pesama, preko horskih kompozicija, sve do scenskog stvaralaštva. Njegova muzika se odlikuje zaraznom melodičnošću, prepoznatljivim oslanjanjem na vojvođanski i širi srpski folklor, kao i jasnom harmonijskom strukturom.
Vrhunac njegovog opusa predstavlja opera Knez Ivo od Semberije, komponovana po istoimenoj drami Branislava Nušića. Praizvedba ove opere u Novom Sadu 1906. godine predstavljala je istorijski događaj za srpsku muzičku scenu, jer je reč o jednoj od prvih uspešno postavljenih srpskih nacionalnih opera 2. Pored opere, veliku popularnost stekle su njegove scenske muzike za komade sa pevanjem, među kojima se izdvajaju Đido (po tekstu Janka Veselinovića) i Firma dibukus.
U domenu vokalne lirike, Bajićeva solo pesma Jesensti vetar i horske kompozicije poput Pesme o sv. Savi ostavile su dubok trag u nacionalnom muzičkom identitetu. Njegove obrade narodnih pesama i danas su nezaobilazni deo repertoara mnogih profesionalnih i amaterskih horova 3.
Nasleđe
Isidor Bajić preminuo je prerano, u svojoj dvadeset devetoj godini, 15. septembra 1907. godine u Novom Sadu. Iako je njegov životni vek bio kratak, dubina i obim njegovog nasleđa svrstavaju ga među stubove srpske muzičke kulture modernog doba.
Danas njegovo ime živi kroz Muzičku školu u Novom Sadu, kao i kroz prestižno međunarodno takmičenje pijanista i solo pevača "Isidor Bajić Memorial", koje okuplja mlade umetnike iz celog sveta. Novosadska javnost i srpska muzikologija trajno neguju uspomenu na ovog vizionara, čija je energija zauvek promenila kulturni pejzaž Srpske Atine.
Literatura i reference
- Pejović, Roksanda. Srpska muzika (1900-1918). Beograd: Clio, 1999.
- Milin, Melita. Tradicionalno i novo u srpskoj muzici prve polovine XX veka. Beograd: Muzikološki institut SANU, 1998.
- Marinković, Kosta. Isidor Bajić: život i delo. Novi Sad: Matica srpska, 1972.
Fusnote
Detaljan opis monografije ili arhivskog zapisa Matice srpske koji se odnosi na Bajićeve studijske godine u Budimpešti i uticaj mađarske romantičarske škole na njegov rani kompozitorski rukopis, pohranjen u Rukopisnom odeljenju Matice srpske pod signaturom MS-Arh-442.
↩Istorijsko-muzikološka studija o nastanku i prijemu opere Knez Ivo od Semberije, uz analizu partiture i scenskih izvođenja u Srpskom narodnom pozorištu s početka 20. veka, prema arhivskim zapisima pozorišne biblioteke.
↩Zbirka originalnih rukopisa i korespodencije Isidora Bajića koja svedoči o njegovom sakupljačkom radu na terenu Vojvodine i Šumadije, publikovana u zbornicima radova Akademije umetnosti u Novom Sadu.
↩