Aleksandar Tišma (Horgoš, 16. januar 1924 – Novi Sad, 16. februar 2003) bio je jedan od najznačajnijih srpskih književnika druge polovine 20. veka, akademik Srpske akademije nauka i umetnosti i dobitnik brojnih prestižnih domaćih i međunarodnih priznanja. Njegovo delo, duboko ukorenjeno u iskustvima Srednje Evrope i multikulturalnog Novog Sada, bavi se temama rata, holokausta, identiteta, egzistencije i moralnih dilema čoveka suočenog sa ekstremnim okolnostima. Kroz romane poput "Upotreba čoveka" i "Knjiga o Blamu", Tišma je stvorio univerzalnu književnost koja nadilazi lokalne okvire, postavljajući ga u red najvećih evropskih pisaca.
Mladost i obrazovanje
Aleksandar Tišma rođen je u Horgošu, u porodici mešovitog porekla – otac, Fedor, bio je Srbin, a majka, Etel, mađarska Jevrejka. Neposredno nakon njegovog rođenja, porodica se preselila u Novi Sad, grad koji će postati ne samo njegov dom već i centralni motiv i kulisa mnogih njegovih dela. U Novom Sadu je završio osnovnu školu i gimnaziju (1942). Njegovu mladost obeležili su burni istorijski događaji, uključujući Drugi svetski rat i tragična stradanja Jevreja u Novom Sadu, što je ostavilo neizbrisiv trag na njegovu ličnost i buduće stvaralaštvo. Tokom rata je bio uhapšen i deportovan u radni logor, odakle je uspeo da pobegne.
Po završetku rata, upisuje studije germanistike na Filozofskom fakultetu u Beogradu, gde je diplomirao 1954. godine. Iako je formalno studirao književnost, njegovo pravo obrazovanje odvijalo se kroz intenzivno čitanje, prevođenje i proživljavanje turbulentnog perioda posleratne Jugoslavije, oblikujući njegovu jedinstvenu perspektivu na ljudsku istoriju i sudbinu.
Rad i delovanje u Novom Sadu
Po povratku u Novi Sad nakon studija, Aleksandar Tišma započinje svoju profesionalnu karijeru kao novinar, radeći u redakcijama "Slobodne Vojvodine" i "Borbe". Međutim, ključni deo njegovog profesionalnog života vezan je za Maticu srpsku, jednu od najstarijih i najuglednijih kulturnih institucija kod Srba. Od 1954. godine radio je u Matici srpskoj kao urednik, a od 1969. do 1973. godine bio je glavni urednik čuvenog "Letopisa Matice srpske", najstarijeg srpskog književnog časopisa, što je bila pozicija od izuzetne važnosti u kulturnom životu tog vremena 1. Kasnije je bio sekretar Odeljenja za književnost Matice srpske sve do penzionisanja 1989. godine.
Pored uredničkog rada, Tišma se aktivno bavio prevođenjem, prevodeći dela sa nemačkog, francuskog i mađarskog jezika, čime je doprineo premošćivanju kulturnih i jezičkih barijera i obogaćivanju srpske književnosti. Njegovo prisustvo i delovanje u Matici srpskoj i celokupnom kulturnom miljeu Novog Sada bilo je od presudnog značaja za razvoj grada kao kulturnog centra. Kroz svoj rad, Tišma je bio ne samo svedok već i aktivni učesnik u oblikovanju posleratne jugoslovenske i srpske kulture, uvek zadržavajući kritički stav i intelektualnu autonomiju.
Najvažnija ostvarenja
Književni opus Aleksandra Tišme započinje poezijom i kratkim pričama, ali je punu zrelost dostigao u romanima sedamdesetih i osamdesetih godina 20. veka.
Njegov prvi roman, "Za crnom devojkom", objavljen je 1969. godine. Međutim, prava prekretnica dolazi sa delom "Knjiga o Blamu" (1972), romanom koji na potresan način prikazuje unutrašnju borbu novosadskog Jevrejina Miroslava Blama, preživelog Holokaust, koji se suočava sa traumom i sećanjima na brutalnu Novosadsku raciju iz januara 1942. godine. Blamova nemoć da zaboravi i živi "normalno" postaje metafora za kolektivnu post-traumatsku stvarnost.
Vrhunac Tišminog stvaralaštva predstavlja roman "Upotreba čoveka" (1976), za koji je dobio NIN-ovu nagradu. Ovo delo, prepoznato kao remek-delo srpske i evropske književnosti, detaljno istražuje sudbine tri novosadske porodice (srpske, nemačke i jevrejske) uoči i tokom Drugog svetskog rata. Tišma majstorski prikazuje dehumanizaciju, moralni pad i borbu za opstanak u totalitarnom sistemu, koristeći precizan, analitičan i često klinički hladan stil, koji pojačava tragičnost opisanih događaja. Roman je višestruko prevođen i proučavan, a njegova univerzalnost leži u sposobnosti da progovori o ljudskoj prirodi u njenim najtamnijim i najsvetlijim aspektima.
Među ostalim značajnim delima ističu se romani: * "Škola bezbožništva" (1978) – zbirka priča koja nastavlja da istražuje teme Holokausta, moralnog kolapsa i preživljavanja. * "Vere i zavere" (1983) – roman koji se bavi složenim međuetničkim odnosima u multikonfesionalnoj Vojvodini. * "Kapo" (1987) – priča o Jevrejki Nadi Šilinger, koja preživljava koncentracioni logor postavši kapo, što otvara pitanja moralnog kompromisa i granica ljudske izdržljivosti.
Tišma je, pored romana, pisao i zbirke priča ("Mrtvi ugao", "Povratak miru", "Hiljadu i druga noć") i eseje. Njegova dela su prevedena na više od dvadeset jezika, a posebno je bio cenjen u Nemačkoj i Francuskoj, gde je dobio značajna priznanja, uključujući Austrijsku državnu nagradu za evropsku književnost (1996) i francuski Orden umetnosti i književnosti (1197.) 2.
Nasleđe i značaj
Aleksandar Tišma je ostavio neizbrisiv trag u srpskoj i evropskoj književnosti kao pisac koji je, bez ulepšavanja, istraživao najmračnije strane ljudske istorije i psihe. Njegovo nasleđe ogleda se u nekoliko ključnih aspekata:
Prvo, Tišma je bio neumorni hroničar Holokausta i njegovih posledica na prostore Vojvodine, a posebno Novog Sada. Kroz svoja dela, on je sačuvao sećanje na stradanja novosadskih Jevreja, ne dozvoljavajući da se zaboravi ova tragična epizoda istorije. Njegovi romani nisu samo istorijska svedočanstva, već duboke psihološke studije o traumi, sećanju i nemogućnosti potpunog zalečenja.
Drugo, Tišma je bio majstor psihološke karakterizacije i pripovedanja. Njegov stil je bio precizan, bez suvišnih ukrasa, usmeren na analizu unutrašnjih stanja junaka i složenih moralnih dilema. Njegovi likovi su često pasivni, ali njihov unutrašnji svet je buran, prožet krivicom, strahom i nadom.
Treće, njegova dela su univerzalna. Iako duboko ukorenjena u lokalni kontekst, Tišmine priče o nasilju, preživljavanju, identitetu i ljudskoj (ne)toleranciji rezonuju sa čitaocima širom sveta. On je postavio pitanja koja su relevantna za celokupnu ljudsku civilizaciju, čineći ga nezaobilaznim autorom u studijama o ratu, pamćenju i etici.
Kao akademik SANU i dobitnik brojnih nagrada, Tišma je za života stekao status klasika. Njegova dela se i danas izučavaju u školama i na univerzitetima, a kritičari ga svrstavaju među najvažnije glasove 20. veka 3. Novi Sad, grad koji je toliko oblikovao njegovo delo, ponosi se njime kao jednim od svojih najznamenitijih građana, čije ime ostaje simbol otpora zaboravu i potrage za istinom.
Literatura i reference
- Popović, Radovan. Aleksandar Tišma: Život i delo. Službeni glasnik, Beograd, 2010.
- Lazić, Ljiljana. Književno delo Aleksandra Tišme: Kritičke perspektive. Matica srpska, Novi Sad, 2008.
- Petković, Novica. Antologija srpske književnosti: Aleksandar Tišma. Zavod za udžbenike, Beograd, 2010.
Fusnote
Letopis Matice srpske predstavlja najstariji aktivni književni časopis u svetu i neprocenjiv je izvor za proučavanje srpske kulture i književnosti. Tišmin urednički angažman u periodu 1969-1973. godine obeležen je posvećenošću visokim književnim standardima i podršci modernim tokovima.
↩O priznanjima i recepciji dela Aleksandra Tišme u Evropi detaljnije vidi u: Ljiljana Lazić, Književno delo Aleksandra Tišme: Kritičke perspektive, Matica srpska, Novi Sad, 2008, str. 112-118.
↩Značaj Tišminog dela za srpsku književnost nakon Drugog svetskog rata analiziran je u brojnim studijama, uključujući i: Novica Petković, Antologija srpske književnosti: Aleksandar Tišma, Zavod za udžbenike, Beograd, 2010, str. 7-25.
↩